Croatian Stories

Lavoslav Ružička

Lavoslav Ružička urodził się 13 września 1887 r. w Vukovarze – niewielkim slawońskim miasteczku nad Dunajem, leżącym wówczas na terenie Trójjedynego Królestwo Chorwacji, Slawonii i Dalmacji (będącego jednym z krajów tzw. Korony Świętego Stefana – bo tak brzmiała oficjalna nazwa węgierskiej części dualistycznych Austro-Węgier), zamieszkałym głównie przez Chorwatów i Niemców. Pochodził z patriotycznej chorwackiej rodziny rzemieślników. Jego ojciec, Stjepan Ružička, był bednarzem. Matka Amailja (panieńskie nazwisko: Sever) miała niemiecko-chorwackie korzenie, a ojciec czesko-chorwackie (stąd nazwisko).

W wieku 4 lat przyszły Noblista stracił ojca, i razem z matką i bratem przeprowadził się do pobliskiego Osijeku, skąd pochodziła jego matka. W Osijeku podjął naukę w szkole podstawowej, a następnie w gimnazjum. W szkole ogólnie uchodził za dobrego ucznia, ale interesowały go bardziej przedmioty ścisłe niż humanistyczne. Pomimo tego poważnie myślał, by studiować w seminarium i zostać księdzem. Zainteresowanie chemią organiczną jednak wzięło górę, i plany wstąpienia do stanu duchownego porzucił na rzecz studiowania chemii. Co ciekawe, w gimnazjum nie było chemii w programie nauczania, jednak oprócz zainteresowania dziedziną, jego decyzja była podyktowana też chęcią podjęcia pracy w nowo wybudowanej cukrowni w Osijeku.

W tym celu, po zdaniu w 1906 r. matury, wyjechał do niemieckiego Karlsruhe, gdzie podjął studia na wydziale chemicznym Karlsruher Institut für Technologie, gdzie po skończeniu studiów magisterskich nawiązał współpracę z profesorem Hermannem Staudingerem. Pod okiem Staudingera (przyszłego Noblisty, który otrzymał tę nagrodę w 1953 r., a więc… 14 lat po swoim uczniu!) Ružička rozpoczął studia doktoranckie. Po uzyskaniu tytułu doktora w 1910 r., Ružička został asystentem Staudingera, i razem przenieśli się do Zurychu. Rozpoczął badania nad ketenami – toksycznymi i silnie trującymi związkami chemicznymi, a także nad środkiem owadobójczym Pyrethrum, uzyskiwanym z kwiatów niektórych złocieni – roślin rosnących w Dalmacji. W ten sposób zetknął się z terpineolem – zapachowym związkiem organicznym występującym w olejkach eterycznych. Związek ten stał się popularnym składnikiem perfum. I to właśnie dla przemysłu perfumeryjnego Ružička rozpoczął pracę. W latach 1916-1917 pracował dla najstarszej fabryki perfum na świecie – Haarman & Reimer, oraz dla szwajcarskiej Ciby z siedzibą w Bazylei. W 1918 r. uzyskał habilitację. W 1917 roku uzyskał szwajcarskie obywatelstwo. Następnie, od 1921 r. pracował dla szwajcarskiej firmy Chuit & Naef Company (znanej później jako Firmenich) w Genewie. W latach 1927-1929 był profesorem chemii organicznej na Uniwersytecie w Utrechcie, po czym wrócił do Zurychu, gdzie objął posadę profesora chemii organicznej na Politechnice Federalnej. Był pierwszym obcokrajowcem w historii Politechniki, który objął katedrę chemii organicznej. Wówczas zaczął się najlepszy okres w jego karierze zawodowej, a jego laboratorium chemii organicznej zyskało międzynarodowy rozgłos. W 1930 r. ponownie rozpoczął współpracę ze szwajcarską Cibą, która wyłożyła środki na badania nad męskimi hormonami płciowymi. Współpracował również z Fundacją Rockefellera, która w 1937 r. sfinansowała badania nad triterpenami i sterydami.

 

Jeśli chodzi o życie prywatne pierwszego chorwackiego Noblisty, to był on dwa razy żonaty. Pierwszą żonę, Annę Hausmann, poślubił w 1912 r. Drugą jego żoną została Gertrud Acklin, którą Ružička poślubił w 1951 r. Ani z jednego ani z drugiego małżeństwa nie narodziły się dzieci. Z pozazawodowych zainteresowań, Ružička fascynował się malarstwem flamandzkim i holenderskim.  Posiadał bogatą kolekcję obrazów (obejmującą dzieła m.in. Rubensa czy Rembrandta), którą w całości przekazał Muzeum Sztuki w Zurychu. Jako dziecko lubił grać w szachy. Był zapalonym ogrodnikiem. Lubił fotografować kwiaty.

Działalność naukowa Ružički obejmowała badania nad hormonami męskimi, które doprowadziły do odkrycia testosteronu oraz androsteronu. Prowadził również badania nad substancjami zapachowymi (polimetylenami oraz terpenami) produkowanymi przez rośliny i zwierzęta. Podczas tych badań, Ruzicka poznał strukturę chemiczną substancji zapachowych pochodzących z hormonów skórnych takich zwierząt jak cyweta (cyweton) czy piżmowiec (muskon). Ponadto, opracował sposób pozyskiwania tych substancji w warunkach laboratoryjnych, co zostało wykorzystane w przemyśle perfumeryjnym.

Podczas swoich badań dokonał również sensacyjnego odkrycia, iż cyweton i muskon mają pierścienie złożone odpowiednio z 17 i 15 atomów węgla. Do czasu tego odkrycia naukowcy kwestionowali istnienie związków chemicznych z taką ilością  pierścieni.

Za prace nad polimetylenami i wyższymi terpenami, oraz za badania nad męskimi hormonami płciowymi,  w 1939 r. razem z Adolfem Butenadtem otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii.
Z powodu wojny, nie mógł udać się do Szwecji, by osobiście odebrać nagrodę, jednak ceremonia obyła się po zakończeniu wojny. W 1940 r. został zaproszony przez Chorwackie Stowarzyszenie Chemiczne o wygłoszenie wykładu pt. „From the Dalmatian Insect Powder to Sex Hormones”
(„Od dalmatyńskiego środka owadobójczego do hormonów płciowych”).  W 1940 r. został członkiem Królewskiej Holenderskiej Akademii Sztuk i Nauk. Ponadto, na Politechnice Federalnej w Zurychu ustanowiono Nagrodę Ruzicki. Nagroda ta przyznawana jest co roku za wybitny wkład w chemię młodym szwajcarskim chemikom lub obcokrajowcom pracującym w Szwajcarii. Po zakończeniu II wojny światowej dalej prowadził swoje badania naukowe, a w prowadzonym przez niego laboratorium pracowali wybitni chemicy, jak np. Vladimir Prelog – późniejszy kolejny chorwacki Noblista, którego sylwetkę przybliżymy już wkrótce.  W 1957 roku przeszedł na emeryturę, jednak dalej pracował jako doradca w zakładzie Sandoz w Bazylei (dawna Ciba, obecnie Novartis). Laboratorium przejął jego uczeń, Vladimir Prelog. Leopold Ružička zmarł 26 września 1976 r. w szwajcarskiej miejscowości Mammern nad Jeziorem Bodeńskim w wieku 89 lat, dochodząc do siebie po operacji prostaty. Rok później w rodzinnym Vukovarze, w domu w którym naukowiec się urodził i spędził wczesne dzieciństwo, otworzono muzeum upamiętniające tę wybitną postać. Dom został zniszczony w 1991 r. Podczas oblężenia Vukovaru przez wojska serbskie w 1991 r. budynek został doszczętnie zniszczony, a ekspozycja albo uległa zniszczeniu albo zaginęła. Został co prawda odbudowany, ale muzeum zlikwidowano. Na budynku umieszczono jedyne tablicę pamiątkową, a na podwórzu umieszczono popiersie Noblisty autorstwa miejscowego rzeźbiarza, Branka Crlenjaka. W ostatnich latach budynek przeszedł gruntowny remont. Planowane jest ponowne otwarcie muzeum w strukturach Muzeum Miejskiego w Vukovarze. Projekt obejmuje odtworzenie historycznych pamiątek związanych z Noblistą oraz część dydaktyczną (funkcjonalne mini laboratorium). Obecnie w budynku oglądać można… 12-minutowy hologram chorwackiego Noblisty, który opowiada o swoim życiu!